ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Όταν κανείς συζητά για τα προβλήματα που σχετίζονται με το περιβάλλον στην κλίμακα μια πόλης, ενός αστικού συγκροτήματος, τα ζητήματα της καθημερινότητας «ακούγονται» λίγο ως πολύ, τεχνοκρατικά. Η κρατούσα λογική λέει ότι σ' αυτά δεν υπάρχουν πολιτικές διαστάσεις και ότι η επίλυσή τους είναι ζήτημα οργάνωσης υπηρεσιών, χρηματοδοτήσεων, προϋπολογισμών και απλής διαχείρισης. Μ' αυτή τη λογική, η καθημερινότητα δεν αποτελεί γόνιμο χώρο άσκησης πολιτικής. Είναι όμως έτσι; Εμείς, στην «Κίνηση για τη Λάρισα», πιστεύουμε ότι ο προσδιορισμός, η αξιολόγηση και η πορεία επίλυσης των προβλημάτων του περιβάλλοντος γενικά και της ρύπανσης ειδικότερα, που επηρεάζουν την καθημερινότητα του πολίτη είναι βαθιά πολιτική διαδικασία.

Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά και ας συμφωνήσουμε από την αρχή σε μερικά σημεία: δεν θα κάνουμε μια γενικόλογη τεχνοκρατική και στεγνή επιστημονική ανάλυση των ζητημάτων της ρύπανσης. Θα αναφερθούμε σε συγκεκριμένο αστικό συγκρότημα ή καλύτερα σε συγκεκριμένη γεωγραφική ενότητα, αυτή του Δήμου της Λάρισας, σε συγκεκριμένες ενεργές ή εν δυνάμει πηγές ρύπανσης και σε συγκεκριμένα προβλήματα περιβαλλοντικής υποβάθμισης της περιοχής. Θα περιγράψουμε πολιτικές, μεθόδους και διαδικασίες που μπορούν να οδηγήσουν στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Θα δώσουμε, τέλος, πρακτικά παραδείγματα που σηματοδοτούν την φιλοσοφία και τη λογική που διέπει την πορεία μας και σ' αυτό το πεδίο, της ρύπανσης.

Τι συμβαίνει, λοιπόν, σήμερα στην περιοχή μας; Ποια προβλήματα ρύπανσης αντιμετωπίζει στην καθημερινότητά του ο πολίτης αυτή της πόλης;  Όσο κι αν ακούγεται εξωφρενικό, δεν γνωρίζουμε ακριβώς ποια προβλήματα ρύπανσης αντιμετωπίζουμε ούτε τον βαθμό, την ένταση ή την έκταση της ρύπανσης. Έχουμε υποψίες, εκτιμήσεις, θεωρίες, ίσως σε κάποιες περιπτώσεις να έχουμε και ενδείξεις που προέκυψαν από αποσπασματικές ή ασυνεχείς μετρήσεις. Γνώση όμως τεκμηριωμένη δεν έχουμε και γι' αυτό η δημοτική αρχή φέρει τεράστια ευθύνη.

Ας δούμε, παρ' όλα αυτά, τα δυνητικά προβλήματα ρύπανσης της πόλης κι ας επιχειρήσουμε να τα προσεγγίσουμε. Χωρίς ιεράρχηση αυτά είναι:

-      Στερεά Αστικά Απόβλητα

-      Υγρά Αστικά Απόβλητα

-      Ατμοσφαιρική ρύπανση από την κυκλοφορία οχημάτων και την θέρμανση

-      Βιομηχανική ρύπανση

-      Ηχορύπανση

-      Υποβάθμιση ποιότητας επιφανειακών και υπόγειων υδάτων

-      Διαχείριση υδατικού δυναμικού

-      Άλλες μορφές αέριας ρύπανσης

-     Αισθητική ρύπανση

 ΑΣΤΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ

Απορρίμματα

Συνηθίζεται να λέγεται ότι η Διαχείριση των Απορριμμάτων είναι θέμα συλλογής, μεταφοράς και διάθεσης ποσοτήτων ή είσπραξης και διαχείρισης τελών καθαριότητας. Στην αυγή του 21^ου αιώνα, και σε μια κοινωνία που τείνει να γίνεται όλο και περισσότερο καταναλωτική, ο παραγόμενος όγκος απορριμμάτων ανά κάτοικο θα αυξάνει συνεχώς. Προβλήματα που έχουν να κάνουν με εύρεση συνεχώς νέων χώρων διάθεσης των απορριμμάτων, με διάθεση όλο και μεγαλύτερων χρηματικών πόρων για τη διαχείρισή τους, με κατασπατάληση ενέργειας και κατ' επέκταση φυσικών πόρων, με υποβάθμιση της ποιότητας ή της αισθητικής του περιβάλλοντος και την υγεία των πολιτών  θα τα βρίσκουμε συνεχώς μπροστά μας από δω και πέρα.

Υπάρχει η άποψη - που καλλιεργείται έντεχνα από δήθεν τεχνοκράτες ή οπαδούς της ελεύθερης αγοράς - ότι αυτό είναι το τίμημα που θα πρέπει να πληρώσουμε για να έχουμε ανάπτυξη. Συνακόλουθα και εκβιαστικά προς την κοινωνία, θέτουν το δίλημμα: ανάπτυξη, άρα απασχόληση με τίμημα το περιβάλλον ή περιβάλλον με τίμημα στασιμότητα ή ακόμα και οπισθοχώρηση σε θέματα ανάπτυξης; Για μας αυτό δεν είναι καν δίλημμα. Είναι πρόκληση. Πρόκληση ανάδειξης πολιτικών και μεθόδων που αναδεικνύουν την περιβαλλοντική διάσταση σαν δομικό στοιχείο της ανάπτυξης. Μιας άλλης ανάπτυξης που έχει στον πυρήνα της τον άνθρωπο και το μέλλον. Μιας ανάπτυξης για την κοινωνία και όχι για το «ταμείο». Κάτω από ένα τέτοιο πρίσμα αναζητούμε λύσεις στα υπάρχοντα ή διαφαινόμενα περιβαλλοντικά προβλήματα όπως η διαχείριση των απορριμμάτων.

Θεμελιώδες ζήτημα, στα πλαίσια μιας τέτοιας αντιμετώπισης του ζητήματος της διαχείρισης αστικών αποβλήτων, είναι η αλλαγή της νοοτροπίας των πολιτών σε ότι αφορά την παραγωγή απορριμμάτων. Υποχρέωση όλων όσων εμπλεκόμαστε με τον έναν ή τον άλλο τρόπο με τα κοινά είναι να περάσουμε στην κοινωνία την θέση της μείωσης τόσο του παραγόμενου όγκου όσο και της διαφοροποίησης της ποιότητάς των απορριμμάτων. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση πρέπει να είναι πρωτοπόρος σε μια τέτοια προσπάθεια που θα οδηγήσει στην υιοθέτηση νέων πολιτιστικών πρότυπων. Ο σχεδιασμός ενός ολοκληρωμένου συστήματος συγκέντρωσης, διαχείρισης και διάθεσης ανακυκλώσιμων υλικών, ο εξορθολογισμός της κίνησης των οχημάτων συλλογής και η επανεξέταση του τρόπου χρέωσης των τελών καθαριότητας με θέσπιση κινήτρων και αντικινήτρων είναι ενδεικτικό μέρος των μέτρων που μπορεί να υιοθετήσει η όποια  Δημοτική Αρχή προς αυτή την κατεύθυνση.

Ο στόχος για μια πόλη με μικρότερη παραγωγή απορριμμάτων, με εξοικονόμηση πόρων και ενέργειας από την ανακύκλωση, με τους χώρους  όπου κινούνται και ζουν οι πολίτες απαλλαγμένους από σκουπίδια μπορεί να φαντάζει μακρινός και θα παραμένει έτσι όσο παραμένουμε αδρανείς. Αν δεν κάνουμε κάτι τώρα, όταν το πρόβλημα γιγαντωθεί θα είναι πια αργά και τότε το όποιο κόστος, οικονομικό ή και κοινωνικό θα είναι πολύ μεγαλύτερο και πιθανά δυσβάσταχτο. Η πόλη μας και ο Νομός γενικότερα, ευτύχησε να έχει στη διάθεσή του έναν από τους πλέον σύγχρονους Χώρους Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων στον Ελλαδικό χώρο. Το γεγονός αυτό πιστεύουμε ότι οδήγησε την Δημοτική Αρχή σε κατάσταση μακαριότητας και μετέτρεψε την όποια πολιτική σε απλή διαχείριση. Είναι καιρός αυτό να αλλάξει. Είναι καιρός να υιοθετηθούν πολιτικές που ενσωματώνουν την ανακύκλωση υλικών, την εκμετάλλευση της παραγόμενης βιομάζας, την παραγωγή ενέργειας στην καθημερινή πρακτική.   

Υγρά Απόβλητα

Το αποχετευτικό δίκτυο της πόλης και η μονάδα επεξεργασίας των υγρών αποβλήτων, γνωστή ως  βιολογικός καθαρισμός, είναι δείγματα σχεδιασμού και υλοποίήσης έργων με όραμα και προοπτική. Για την βιωσιμότητα τους όμως είναι απαραίτητη η επέκτασή τους και ο εκσυγχρονισμός τους. Η τριτοβάθμια επεξεργασία των αποβλήτων και η διαχείριση και διάθεση της λημματολάσπης είναι έργα άμεσης προτεραιότητας που πρέπει να δρομολογηθούν και υλοποιηθούν το ταχύτερο δυνατό.

ΑΕΡΙΑ ΡΥΠΑΝΣΗ

Τα τελευταία χρόνια όλο και πιο συχνά ακούμε ότι η Λάρισα είναι μια από τις πόλεις με τα υψηλότερα επίπεδα αέριας - και όχι μόνο -ρύπανσης, ότι ο τάδε ρύπος ανιχνεύεται σε συγκεντρώσεις πάνω από τα επιτρεπτά όρια, ότι η κατάστάση πρέπει τουλάχιστο να προβληματίσει. Παράλληλα ακούγονται φωνές αμφισβήτησης των πληροφοριών αυτών και οι πολίτες δεν ξέρουν τι και ποιόν να πιστέψουν. Μέσα σ' αυτή την αβεβαιότητα ένα είναι το απόλυτα βέβαιο: Η έλλειψη σοβαρότητας και υπευθυνότητας από πλευράς αυτών που χειρίζονται τις τύχες της πόλης και του Νομού τα τελευταία χρόνια. Καμία απολύτως ενέργεια δεν έχει γίνει από την πλευρά της αυτοδιοίκησης - όποιου βαθμού - ώστε η κατάσταση να διερευνηθεί και ο πολίτης να γνωρίζει για το τι πραγματικά συμβαίνει. Αντί λοιπόν να γίνουν οι απαραίτητες ενέργειες ώστε τα περιβαλλοντικά προβλήματα να διαγνωσθούν με ακρίβεια και να κατανοηθούν στις πραγματικές τους διαστάσεις, ξοδεύονται χιλιάδες Ευρώ σε αμφίβολης αποτελεσματικότητας, χρησιμότητας και σκοπιμότητας προεκλογικές συμβάσεις διενέργειας μετρήσεων. Πρακτικές τέτοιες δεν είναι άσκηση περιβαλλοντικής πολιτικής. Σαθρά άλλοθι και ψηφοθηρία του χειρίστου είδους είναι.

Μια πολιτική που διεισδύει στο αύριο πρέπει να ακολουθεί τα παρακάτω βήματα:

-      Ακριβή κατανόηση και διάγνωση των περιβαλλοντικών προβλημάτων.

-      Θέση πρακτικών - και άρα εφικτών - στόχων για βιώσιμη ανάπτυξη και καθιέρωση κατάλληλων δεικτών παρακολούθησης της πορείας υλοποίησης αυτών των στόχων.

-      Προσδιορισμός των κατάλληλων μεθόδων και μηχανισμών για την επίτευξη των παραπάνω στόχων.

-      Θέση των μηχανισμών αυτών σε εφαρμογή.

-      Δημιουργία συστήματος παρακολούθησης και ελέγχου.

Ας σταθούμε  λίγο στους μηχανισμούς επειδή έχουν ιδιαίτερη σημασία στην εφαρμογή μιας ορθής περιβαλλοντικής πολιτικής.  Στον έλεγχο της αέριας ρύπανσης από αστικές δραστηριότητες υπεισέρχονται πολλοί και αλληλοεπηρεαζόμενοι παράγοντες: από τον χωροταξικό σχεδιασμό και το σχεδιασμό των χρήσεων γης, μέχρι τον σχεδιασμό της κυκλοφορίας οχημάτων ώστε να ελαχιστοποιούνται οι εκπομπές ρύπων από τα οχήματα. Από τον σχεδιασμό των ωραρίων λειτουργίας εμπορικών δραστηριοτήτων ή υπηρεσιών μέχρι την περιβαλλοντική εκπαίδευση και την κυκλοφοριακή αγωγή. Από τον σχεδιασμό κτιρίων μέχρι την επιλογή κατάλληλων υλικών που μειώνουν την ανάγκη χρήσης ρυπογόνων τεχνολογιών. Από τον σχεδιασμό και τη χωρική κατανομή ζωνών πρασίνου μέχρι την επιλογή των κατάλληλων ανά περιοχή φυτών. Μια σοβαρή πολιτική πρέπει να έχει σαν στόχο το συντονισμό της δράσης όλων των εμπλεκόμενων φορέων με στόχο τον έλεγχο και περιορισμό της ρύπανσης. Ο στόχος μιας καθαρής πόλης δεν είναι ούτε ανέφικτος ούτε ουτοπικός. Το πρώτο βήμα, αυτό της δημιουργίας μηχανισμού καταγραφής ρύπων αποτελούμενου από σταθερούς σταθμούς μέτρησης χωροταξικά κατανεμημένους ώστε να αποδίδουν την πραγματικότητα και κινητή μονάδα μετρήσεων, πρέπει να είναι ο άμεσα υλοποιήσιμος στόχος. Συγκεκριμένα η δημιουργία ενός συστήματος διακίνησης και διαχείρισης περιβαλλοντικής πληροφορίας και τεκμηρίωσης στο χώρο της εδαφικής επικράτειας της πόλης πρέπει να γίνει με σύγχρονες μεθόδους και τεχνικές, όπως:

-      Χρήση Γ.Σ.Π. και δημιουργία τράπεζας δεδομένων περιβαλλοντικής πληροφορίας απαραίτητης για τον αστικό σχεδιασμό.

-      Χρήση συστημάτων τηλεπληροφορικής για τα προβλήματα κυκλοφορίας των οχημάτων.

-      Δημιουργία ηλεκτρονικού κέντρου παρακολούθησης και καταγραφής της ρύπανσης. Συγκρότηση μοντέλων διάγνωσης και πρόβλεψης ρύπανσης.

-      Δημιουργία υπηρεσίας περιβάλλοντος με προσπάθεια θεσμοθέτησης ελεγκτικής δυνατότητας ώστε να έχει την δυνατότητα να ελέγχει την ποιότητα του αέρα, των καυσίμων, της κεντρικής θέρμανσης και τη βιομηχανική και βιοτεχνική δραστηριότητα.

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΥΔΑΤΩΝ

Ακούγεται συχνά, και δεν είναι ψέμα, ότι η Λάρισα διαθέτει υψηλής ποιότητας πόσιμο νερό. Από το σημείο αυτό όμως μέχρι την πλήρη απάθεια και απραξία σε ότι αφορά την πολιτική νερού η απόσταση είναι τεράστια. Είναι γεγονός και έχει διατυπωθεί σε μελέτες, ότι η Λάρισα αν δεν κάνει κάτι στο μέλλον μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με προβλήματα και επάρκειας αλλά και ποιότητας πόσιμου νερού. Βέβαια η πολιτική του νερού δεν μπορεί να περιορισθεί στα στενά γεωγραφικά όρια ενός Δήμου. Ο Δήμος όμως έχει υποχρέωση να πρωτοστατήσει σε μια γενικότερη προσπάθεια επίλυσης του πολυδιάστατου αυτού προβλήματος. Η ρύπανση των υπόγειων υδάτων σε γεωγραφικά όμορες περιοχές θα έπρεπε τουλάχιστον να μας ανησυχήσει. Το ίδιο και η συνεχής ταπείνωση του υπόγειου υδροφορέα που αποτελεί την μόνη πηγή ύδρευσης της πόλης μας.

Η Λάρισα έχει την τύχη να διαρρέετε από τον Πηνειό. Το γεγονός αυτό θα έπρεπε να είναι το συγκριτικό πλεονέκτημα για μια διαφορετική ανάπτυξη. Αντ' αυτού το ποτάμι απουσιάζει από την καθημερινότητά της και δεν προσδιορίζει τον πολιτισμό της. Η συνεχής υποβάθμισή του από προβλήματα ρύπανσης και επάρκειας νερού το μετατρέπει σε αισθητικό πρόβλημα ενώ θα έπρεπε να είναι στολίδι. Δεκάδες βιοτεχνίες και βιομηχανίες της περιοχής, διαθέτουν απόβλητα πολλές φορές τοξικά, ανεξέλεγκτα στην κοίτη του. Η γεωργική παραγωγή επιβαρύνει τα νερά του με υπολείμματα γεωργικών φαρμάκων και λιπασμάτων. Η κατάσταση, παρά τις όποιες μικρής έκτασης και χωρίς  συνολικό σχέδιο παρεμβάσεις βαίνει στο χειρότερο.

Πρέπει άμεσα να εκπονηθεί ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο που θα εντάξει τον Πηνειό στον πολιτισμό της πόλης. Θα τον κάνει μέρος της καθημερινότητας του πολίτη. Οι όποιες παρεμβάσεις πρέπει να ταιριάζουν με τα χαρακτηριστικά του ποταμιού. Ο βιασμός του ώστε να γίνει κάτι διαφορετικό από αυτό που μπορεί και πρέπει να είναι δεν μπορεί να θεωρείτε περιβαλλοντική παρέμβαση. Τα λιμάνια και τα πλεούμενα μπορεί να ακούγονται όμορφα αλλά μάλλον προσθέτουν παρά επιλύουν προβλήματα. Αν ο πολίτης δεν νοιώσει δικό του το ποτάμι, δεν υπάρχει περίπτωση να το αγαπήσει. Άμεσες ενέργειες που θα πρέπει να γίνουν είναι:

-      Έλεγχος όλων των παραπήνειων βιοτεχνιών και βιομηχανιών και αν αυτό κριθεί απαραίτητο απομάκρυνση αυτών που δεν μπορούν να λειτουργούν χωρίς να ρυπαίνουν.

-      Καθαρισμός της κοίτης του ποταμού, τουλάχιστον κατά μήκος της πορείας του μέσα από την πόλη.

-      Ένταξη του ποταμού στην πόλη με τη δημιουργία ήπιων διαδρομών και τη χάραξη μονοπατιών περιπάτου.

-      Ενοποίηση του πράσινου της πόλης, του περιαστικού της πράσινου και του πράσινου του ποταμού.

-      Ήπιες εποχικές δραστηριότητες πολιτισμού εντός της κοίτης.

-      Συνεχής καταγραφή ποιοτικών χαρακτηριστικών των υδάτων του ποταμού τόσο στην είσοδο του στην πόλη όσο και στην έξοδό του από αυτή.

-      Εξασφάλιση ελάχιστης στάθμης.

ΗΧΟΡΥΠΑΝΣΗ

Το πρόβλημα της ηχορύπανσης σχετίζεται άμεσα με το σχεδιασμό χρήσεων γης. Στο χάος που επικρατεί σ' αυτόν τον τομέα, η απουσία συγκεκριμένης πρότασης και η άρνηση της Δημοτικής Αρχής τουλάχιστον να εφαρμόσει το νόμο είναι καταφανέστατη. Ο διάλογος με τους εμπλεκόμενους, με δεδομένο πάντα ότι πρώτη προτεραιότητα είναι η προστασία της ποιότητας της ζωής των πολιτών, είναι ανύπαρκτος και όταν γίνεται είναι αποσπασματικός, χωρίς σχεδιασμό που να εξασφαλίζει την αποτελεσματικότητά του. Είναι ανάγκη να καθοριστεί ένα πλαίσιο αρχών το οποίο θα είναι δεδομένο, θα εφαρμόζεται χωρίς παρεκκλίσεις και θα ισχύει για όλους και παντού. Με αυτο σαν δεδομένο, η όποια επιχειρηματική δραστηριότητα θα γνωριζει από πρίν τους κανόνες του παιχνιδιού και θα επενδύει βάσει αυτών. Πυροσβεστικές και πολύ περισσότερο αστυνομικές λύσεις συμβάλλουν στη διαιώνιση των προβλημάτων και χτίζουν πελατειακές σχέσεις και σχέσεις διαπλοκής με έντονα σημάδια διαφθοράς. Οι απλές και τεχνικά εφαρμόσιμες λύσεις υπάρχουν. Αυτό που απουσιάζει είναι το πολιτικό θάρρος και η πολιτική βούληση.

ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΡΥΠΑΝΣΗ

Άφησα τελευταίο ένα ζήτημα που ξενίζει όσους έχουν μια τεχνοκρατική αντίληψη για το περιβάλλον. Μια αντίληψη που θεωρεί ότι αντικείμενο όσων ασχολούνται με το περιβάλλον είναι η καταγραφή ρύπων και η μόλυνση. Περιβάλλον είναι τα πάντα. Ο πολιτισμός, η ιστορία, η αισθητική ενός λαού ή μιας περιοχής. Τα τελευταία χρόνια, δεκαετίες μπορώ να πω, η αισθητική υποβάθμιση του αστικού χώρου είναι εμφανής. Διαφημιστικές πινακίδες, αφίσες, φωτεινές επιγραφές, κακόγουστες προσόψεις κτιρίων, που μοιάζουν με ανατολιτικο παζάρι, αποθέωση του κίτς σε δήθεν πολιτιστικές εκδηλώσεις, «πολιτισμός» της αγοράς οδηγούν αργά αλλά σταθερά την πόλη σε απώλεια της όποιας πολιτιστικής της ταυτότητας. Ο Δήμος έχει υποχρέωση να εκπαιδεύσει τους πολίτες. Έχει υποχρέωση να δείξει ότι μπορεί να υπάρχει και άλλος πολιτισμός από αυτόν της αγοράς και της εικόνας, ότι υπάρχει και μια άλλη αισθητική εκτός αυτής της διαφήμισης και του μάρκετιγκ. Η παρούσα Δημοτική Αρχή δεν αδυνατεί απλά να το κάνει αυτό. Χειρότερα: δεν θέλει.

Είναι γεγονός ότι τα προβλήματα του αστικού περιβάλλοντος σήμερα βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη των περισσοτέρων προγραμμάτων όσων ασχολούνται με την τοπική αυτοδιοίκηση. Το κρίσιμο σημείο που διαφοροποιεί τις διάφορες απόψεις μεταξύ τους, είναι η τοποθέτηση του περιβάλλοντος σε σύστημα αξιών. Αυτό έχει να κάνει με ιεράρχηση προτεραιοτήτων αλλά και με ζητήματα γενικότερων πολιτικών επιλογών. Αν κανείς βλέπει στην περιβαλλοντική διάσταση της ανάπτυξης έναν εν δυνάμει ανταγωνιστή της,  τότε οι όποιες επιλογές του ιεραρχούν την αγοραία έκφραση της ανάπτυξης στην κορυφή των προτεραιοτήτων με αποτέλεσμα η υποβάθμιση του περιβάλλοντος να προκύπτει σαν αναγκαίο κακό. Εμείς, στην Κίνηση για τη Λάρισα, θεωρούμε το περιβάλλον δομικό συστατικό της ανάπτυξης. Γιατί πιστεύουμε ότι στην ανάπτυξη για τον άνθρωπο και όχι για το κέρδος. Στην ανάπτυξη που βελτιώνει την ποιότητα ζωής σε όφελος των πολιτών